Zygmunt Janiszewski jest twórcą teorii kontinuów, który zdaniem polskiego matematyka Steinhausa jest niezasłużenie mało znany. Naukowiec położył podwaliny pod topologię i przyczynił się do powstania polskiej szkoły matematycznej. Wniósł również istotny wkład w rozwój lwowskiej szkoły matematycznej. Nawet wpływowi i renomowani naukowcy podziwiali talent i odkrycia młodego Janiszewskiego, pisze strona warsaw1.one.
Pragnienie wiedzy
Janiszewski urodził się w Warszawie 12 lipca 1888 roku. Jego matka Julia Szulc-Cholnicka pochodziła z rodziny kupieckiej. Ojciec Zygmunta, Czesław Janiszewski, był prawnikiem.
Pragnienie wiedzy było siłą napędową w życiu Zygmunta Janiszewskiego. Od najmłodszych lat przejawiał zainteresowanie skomplikowanymi i nieznanymi zagadnieniami. Po nauce w I Szkole Realnej we Lwowie, którą ukończył w 1907 r., starał się zdobywać wiedzę na czołowych uniwersytetach Europy. Tam uczęszczał na wykłady najwybitniejszych matematyków:
- Borela;
- Hilberta;
- Landaua;
- Minkowskiego;
- Adamara i innych.
W czerwcu 1911 roku Janiszewski obronił na Sorbonie pracę doktorską „O kontinuach nieprzywiedlnych między dwoma punktami”. Polski matematyk przedstawił w niej nowe wyniki z zakresu topologii oraz własne podejście do analizy problemów matematycznych. Henri Poincaré, który wraz z Emilem Borelem i Henri Lebesgue’em przyjmował egzamin, długo dyskutował z Janiszewskim o tym, jak jego pomysły mogą zmienić lub rozszerzyć istniejące teorie.
Działalność naukowa i dydaktyczna
Janiszewski brał udział w XI Zjeździe Lekarzy i Przyrodników w Krakowie. Polski uczony spotkał się tam ze słynnymi profesorami Uniwersytetu Lwowskiego, matematykami Józefem Puzyną i Wacławem Sierpińskim.
W latach 1911-1912 Janiszewski wykładał na Wyższych Kursach Naukowych w rodzinnym mieście. Prowadził wykłady z topologii.
Na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym, który odbył się po raz piąty w 1912 roku, Janiszewski przedstawił raport „O pojęciach linii i powierzchni”, w którym zaproponował konstrukcję krzywej bez łuku. Badania te stały się podstawą dalszych prac jego ucznia Bronisława Knastera.
W 1913 roku warszawski uczony przedstawił na Uniwersytecie Lwowskim pracę „O rozcinaniu płaszczyzny przez kontinua”. Była ona początkiem nowych badań w topologii. W tym samym roku Janiszewski uzyskał prawo wykładania na Uniwersytecie Lwowskim jako docent prywatny.
Udział w I wojnie światowej
Po wybuchu I wojny światowej Zygmunt Janiszewski wstąpił do Legionów Polskich. Brał udział w operacji karpackiej w latach 1914-1915. Walczył pod Nadwórną, Bohorodczanami, na Bukowinie.
Mimo prowadzonych walk Janiszewski nie zrezygnował ze swojej działalności naukowej. Wraz z innymi naukowcami pracował nad rozwojem polskiej matematyki, co przyczyniło się do powstania Warszawskiej Szkoły Matematycznej.
Zygmunt Janiszewski przez pewien czas służył we Lwowie. W tym okresie w miarę możliwości prowadził wykłady na Uniwersytecie Lwowskim. W 1916 r. polski matematyk opublikował pracę habilitacyjną zatytułowaną „O realizmie i idealizmie w matematyce”. Zajął się w niej filozoficznymi aspektami matematyki, w szczególności zagadnieniami związanymi z paradoksami teorii kontinuów. Praca miała na celu filozoficzne zrozumienie rozwoju matematyki.
Gdy Janiszewski odmówił złożenia przysięgi na wierność władzom austriackim, postanowił ukryć się pod innym nazwiskiem. Jednocześnie naukowiec kontynuował pisanie artykułów do samokształcenia i dla tych, którzy chcieli kontynuować naukę nawet podczas wojny.
Ostatnie lata życia
Zygmunt Janiszewski pragnął zostać innowatorem w matematyce, dlatego skoncentrował się na stosunkowo nowej i mniej zbadanej wówczas dyscyplinie – teorii mnogości. Pozwoliło mu to pracować w dziedzinie, która dopiero zaczynała się rozwijać.
Janiszewski doszedł do wniosku, że dla rozwoju teorii mnogości, a także dla popularyzacji badań w tej dziedzinie, potrzebne jest specjalistyczne czasopismo naukowe poświęcone wyłącznie tej dyscyplinie matematycznej. Był to śmiały pomysł, który zaskoczył matematyków. Niektórzy znani naukowcy wątpili w realność takiego podejścia. Czas pokazał jednak, że pomysł Janiszewskiego okazał się trafny.
Nowe czasopismo nosiło nazwę „Fundamenta Mathematicae” i stało się pierwszą na świecie publikacją prac z zakresu teorii mnogości i logiki matematycznej. Publikowali w nim wybitni matematycy z całego świata, co czyniło je prestiżowym i odnoszącym sukcesy czasopismem. Niestety, Janiszewski zdążył jedynie wydać pierwszy tom, który ukazał się w 1920 roku.
W 1919 roku Zygmunt Janiszewski zachorował na hiszpańską grypę. Polski matematyk leczył się we Włoszech. Ferie zimowe postanowił spędzić we Lwowie. Chciał zobaczyć się z krewnymi i ukochaną Janiną Kelles-Kraus. Pociąg parowy, którym podróżował Janiszewski, zepsuł się. W wagonie przez długi czas było zimno. Janiszewski przeziębił się. Zaostrzenie wcześniejszej choroby spowodowało zapalenie płuc, z którego polski matematyk nie zdołał się wyleczyć. Zmarł 3 stycznia 1920 roku.
Janiszewski został pochowany we Lwowie na Cmentarzu Łyczakowskim. Przez długi czas miejsce pochówku uważano za zaginione, ale w 2020 roku odnaleziono nagrobek.
Zygmunt Janiszewski przeżył krótkie życie, ale zdążył wnieść znaczący wkład w rozwój nauki. Jego prace i idee dały początek całej plejadzie wybitnych naukowców i ważnych odkryć.