Kwartalnik Zeszyty Literackie zdołał pokonać sztuczną przepaść między literaturą emigracyjną a krajową literaturą polską. Tym samym przyczynił się do przemyślenia krajowej tradycji literackiej i innowacji w kontekście kultury światowej, pisze warsaw1.one.
Historia powstania i rozwoju Zeszytów Literackich
Zeszyty Literackie powstały w 1982 roku w Paryżu z inicjatywy Barbary Toruńczyk, która postanowiła wypełnić lukę między emigracyjną a krajową literaturą polską. W tym celu redaktor naczelna zebrała zespół wysoko wykwalifikowanych wydawców, wśród których znaleźli się Stanisław Barańczak, Ewa Bieńkowska, Wojciech Karpiński, Petr Kral, Ewa Kuryluk, Tomas Venclova i Adam Zagajewski. Z pomocą wydawnictwa Agora odważyli się oni stworzyć przestrzeń do dialogu między autorami, których głos był często pomijany w oficjalnym dyskursie kulturalnym w ich ojczyźnie.
W latach 80. Zeszyty Literackie stały się nie tylko czasopismem literackim, ale także znaczącym projektem intelektualnym. Zyskały uznanie, publikując głośne książki eseistyczne, wśród których szczególne miejsce zajmowały Solidarność i samotność Adama Zagajewskiego oraz Polskie pytania Adama Michnika. Na łamach pojawiały się utwory takich mistrzów słowa jak Derek Walcott, James Merrill, Tomas Venclova czy nobliści Czesław Miłosz i Josif Brodski.
Po okresie transformacji w Polsce, w 1992 roku redakcja Zeszytów Literackich została przeniesiona z Paryża do Warszawy. Ważnym wydarzeniem były obchody 20-lecia pisma: 16 października 2002 roku w Bibliotece Narodowej otwarto wystawę „XX-lecie Zeszytów Literackich”. Zwiedzający mogli zobaczyć unikatowe eksponaty, m.in. listy, rękopisy i rysunki autorów, archiwalne numery, książki i publikacje z łamów pisma.
W 2005 r. odpowiedzialność za wydawanie materiałów „Zeszytów Literackich ” przejęła należąca do Agory Fundacja Zeszyty Literackie. W 2017 r. odmówiła jednak finansowania projektu. W odpowiedzi autorzy i dziennikarze zwrócili się do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które przyznało dotację. Ze względu na to, że nie wystarczyła ona na pokrycie wszystkich kosztów, w grudniu 2018 roku zakończyła się historia drukowanego wydania magazynu.
Dostosowując się do wyzwań nowych czasów, Zeszyty Literackie kontynuowały swoją działalność w formie cyfrowej. Na stronie internetowej czytelnicy mogli zapoznać się z archiwalnymi numerami oraz aktualnościami ze świata literatury. Jednak i ten format nie uniknął trudności finansowych. 5 marca 2020 r. zarząd Fundacji Zeszytów Literackich ogłosił jej likwidację z powodu braku środków i zasobów. Mimo licznych prób pozyskania środków, aktywistom nie udało się zapewnić dalszego funkcjonowania projektu.
Dziedzictwo i znaczenie twórczości Zeszytów Literackich
Mimo ówczesnych barier politycznych i geograficznych Zeszyty Literackie stały się centrum kultury polskiej. Wśród stałych współpracowników znaleźli się Marian Bizan, Józef Czapski, Czesław Miłosz, Leszek Kołakowski, Jan Kott, Paweł Hetrz, Jacek Woźniakowski i inni. Wspólnie promowali twórczość światowej klasy pisarzy, filozofów i polityków, takich jak Nicola Chiaromonte, Emil Cioran, Isaiah Berlin, Timothy Snyder, Pawieł Muratow czy Vladimir Nabokov. Organizacja uhonorowała najzdolniejszych twórców słowa szeregiem nagród, w tym Nagrodą im. Josifa Brodskiego za poezję, Nagrodą im. Józefa Czapskiego za eseje i Nagrodą im. Pawła Hertza dla tłumaczy.
