Wśród postaci wybitnych przedstawicieli społeczeństwa, którzy wnieśli znaczący wkład w rozwój oświaty, nazwisko Tadeusza Czackiego zajmuje miejsce szczególne. Wynika to z kilku powodów. Po pierwsze, Tadeusz Czacki w ciągu zaledwie jednej dekady stworzył fenomen systemowy – fundowanie placówek oświatowych przez przedstawicieli najzamożniejszych warstw społeczeństwa regionu, jak podaje strona warsaw1.one. Po drugie, jego zadaniem było wdrożenie podstawowych zasad Komisji Edukacji Publicznej na terenach, które de iure należały do Imperium Rosyjskiego, ale de facto pozostawały propolskie przez pierwsze kilkadziesiąt lat XIX wieku. Po trzecie, fundusze zebrane przez Czackiego na rozwój edukacji były wykorzystywane przez instytucje edukacyjne w regionie przez kolejne sto lat. Dowiedz się więcej o fenomenie Uniwersytetu Latającego w Warszawie.
Biografia
Tadeusz Czacki urodził się w miasteczku Poryck na Wołyniu. Jego matka zmarła, gdy Tadeusz miał około 3 lat. Jego ojciec, Szczęsny Czacki, był jednym z najpopularniejszych ludzi tamtych czasów, pobożnym aż do fanatyzmu, a jednocześnie gorącym zwolennikiem tradycji szlacheckich. Od dzieciństwa Tadeusz miał dobrą pamięć i wykazywał zamiłowanie do czytania. W domu otrzymał gruntowne wykształcenie w zakresie literatury klasycznej, prawa, łaciny, języka niemieckiego i francuskiego. Nie studiował na żadnym uniwersytecie, ale dzięki ciężkiej pracy i chęci stał się jednym z najbardziej wykształconych ludzi tamtych czasów. Znajomość klasyków pomogła mu rozwinąć precyzję myśli i talent mówcy. Pod wpływem polskiej historii i literatury stał się żarliwym patriotą swojej ojczyzny. Wstąpienie na tron Aleksandra I i wpływowa pozycja jego bezpośredniego przełożonego, mentora i przyjaciela Adama Jerzego Czartoryskiego, wpłynęły na udaną działalność edukacyjną Czackiego.
W 1781 roku Tadeusz Czacki został praktykantem w sądzie nadwornym (zadwornym). Odczuwając brak niezbędnej wiedzy, cały wolny czas spędzał w bibliotece Załuskich, jednej z największych w ówczesnej Europie, gdzie pod okiem znanych historyków studiował prawo, literaturę polityczną i historyczną. Po kilku latach ciężkiej pracy został zauważony i zaangażowany w opracowanie Metryki Koronnej oraz osobistego archiwum króla.
Pozyskiwanie funduszy dla instytucji edukacyjnych
Do otwierania nowych placówek oświatowych potrzebne były fundusze. W XIX wieku termin „fundusz edukacyjny” odnosił się do środków przeznaczanych przez zamożnych członków społeczności polskiej w guberniach zachodnich na zakładanie instytucji edukacyjnych. Tadeusz Czacki był przekonany o pomocy miejscowej szlachty, a jego przekonanie potwierdzały ilościowe i jakościowe wskaźniki pomocy w dziedzinie edukacji. Największe fundusze w tym czasie trafiły do Liceum Krzemienieckiego (Wołyńskiego). W ciągu prawie 10 lat aktywnej pracy placówka rozwinęła się do poziomu liceum. Oczywiście rozwój ten wymagał poważnych inwestycji charytatywnych, które zostały zrealizowane przez fundusze edukacyjne. Na rzecz budowy Gimnazjum Wołyńskiego w Krzemieńcu w 1803 roku zebrano 415 455 złotych. Tadeusz Czacki stał się prawdziwym kaznodzieją dobroczynności. Jego przemówienia i apele pomogły zebrać tyle funduszy charytatywnych, że w ciągu dziesięciu lat udało się otworzyć 85 szkół na Wołyniu, 26 na Podolu i 15 w guberni kijowskiej. Osobiście zwracał się do miejscowych gubernatorów z listami polecającymi od ministra oświaty i A. Czartoryskiego i zebrał fundusze na budowę gimnazjum w Krzemieńcu. Ponadto zainwestował w ten interes 2/3 własnego kapitału. Próby rozbudowy przez Czackiego instytucji fundacyjnej doprowadziły jednak do szeregu skarg na jego działalność oświatową na Wołyniu w zakresie metod nauczania i nadużyć finansowych, co jednak nie przeszkodziło w rozwoju Liceum Krzemienieckiego (Wołyńskiego) do poziomu najważniejszej placówki oświatowej dla Polaków na Wołyniu w XIX wieku.
W latach 40. XIX wieku rozpoczęło się „polowanie na dobroczyńców” – przez potomków tych, którzy pod wpływem Tadeusza Czackiego przekazywali datki na rozwój edukacyjny regionu. Zamożna szlachta i magnateria częściowo niechętnie przekazywała swoje pieniądze innym. Dlatego okres od 1840 roku do lat 1870-tych można określić jako okres lustracji w odniesieniu do fundacji charytatywnych założonych przez Tadeusza Czackiego.
Jednocześnie dobroczynność nie zniknęła, po prostu przeszła w inny tryb istnienia – znacznie bardziej „państwowy”, prawnie uszczegółowiony i w dużej mierze przeniesiony do sfery finansowo-bankowej.
Gimnazjum wołyńskie
Gimnazjum było dostępne dla dzieci w różnym wieku i o różnym statusie społecznym. W latach 1829-1830 uczyło się w nim 35 prawosławnych, 21 unickich, 524 katolików, 10 ewangelików i 11 Żydów. Według pochodzenia uczniowie dzielili się następująco: 524 – szlachta, 17 – duchowieństwo, 11 – mieszczaństwo i 3 – chłopi pańszczyźniani. Dzięki tej instytucji edukacyjnej udało się zmienić opinię na temat korzyści płynących z edukacji domowej – dzieci okolicznych mieszkańców stały się dziećmi państwa.
Porządek dnia, statut szkoły, wprowadzenie sądu uczniowskiego, staranny dobór nauczycieli, organizacja procesu edukacyjnego i osobiste starania opiekuna gimnazjum stworzyły warunki do systematycznej nauki. Jedynymi dniami wolnymi od nauki były dni świąteczne. Spóźnienie do szkoły bez ważnego powodu groziło wykluczeniem ze szkoły. Uczniom nie wolno było robić niczego, co odciągałoby ich od nauki. Nie wolno im było trzymać kotów, psów, ptaków, a nawet grać w warcaby. Aby zapobiec wpływowi zamożności rodziców na relacje między uczniami, Tadeusz Czacki ostrzegł, że nie uzna ucznia za dobrego, jeśli zauważy kogoś w luksusowym stroju z drogiego materiału. Jednocześnie wychowankowie byli zachęcani do nauki na wszelkie możliwe sposoby. Za osiągnięcia w nauce przyznawano listy pochwalne, lepsi uczniowie otrzymywali srebrne medale, a najlepsi złote medale.
W klasach uczono łaciny, języka polskiego, francuskiego, niemieckiego, arytmetyki, moralności i geografii. Przedmioty kursów dzieliły się na główne, dodatkowe i fakultatywne. Przedmiotami głównymi były geometria, algebra, logika, historia, język polski, łacina i francuski, literatura, fizyka, chemia, matematyka wyższa, prawo, ekonomia polityczna, statystyka i historia literatury. Matematykę stosowaną, astronomię, trygonometrię, architekturę, numizmatykę i starożytność uznawano za przedmioty dodatkowe. Uczniowie mieli do wyboru język grecki, rysunek, geografię starożytną, mechanikę praktyczną, muzykę, śpiew, tańce, szermierkę, jazdę konną i pływanie. Później Czacki wprowadził naukę języka angielskiego. Rozumiał, że znajomość języków obcych pozwoli jego uczniom na samodzielne podnoszenie poziomu wykształcenia w przyszłości. Kiedy Tadeusz Czacki objął stanowisko wizytatora w 1803 roku, w guberniach podolskiej, kijowskiej i wołyńskiej istniało tylko 5 instytucji edukacyjnych, a w 1813 roku było ich już 127.
Autor utworów
Tadeusz Czacki był autorem kilkudziesięciu utworów, głównie kompilacyjnych, w tym “Obrazu panowania Zygmunta Augusta”, “O statystyce Polski”, „O dziesięcinach w powszechności, a szczególniej w Polszcze i Litwie”, “Czy prawo rzymskie było zasadą praw polskich i litewskich i czy z północnymi narodami mieliśmy wiele wspólnych praw i zwyczajów?”, “O rzeczy menniczej w Polsce i na Litwie”, “O Cyganach”, “O Żydach”, “O Tatarach” i innych. Jego głównym utworem był traktat „O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku wydanem przez Tadeusza Czackiego”, oparty na rękopisie Statutu Litewskiego z 1529 roku. Nie posiadając wykształcenia prawniczego, Tadeusz Czacki stworzył monumentalne dzieło, będące źródłem przydatnych informacji dla historyków, prawników, ekonomistów i numizmatyków, dzięki swojej szerokiej erudycji.
